Chó bị xà mâu là bệnh da do mạt Demodex canis sinh sôi quá mức trong nang lông, làm rụng lông thành mảng, da đỏ, bong vảy. Mạt này vốn sống với số lượng nhỏ trên da hầu hết chó khoẻ; bệnh xảy ra khi hệ miễn dịch không giữ được chúng ở mức thấp. Xà mâu hay gặp ở chó con, thường ít ngứa lúc đầu và không lây sang người. Cần đưa chó đi thú y để cạo da xác định bệnh, vì xà mâu, ghẻ Sarcoptes và nấm da nhìn bên ngoài khá giống nhau.
| Đặc điểm | Xà mâu cục bộ | Xà mâu toàn thân |
|---|---|---|
| Số vùng tổn thương | Vài mảng nhỏ, theo Merck là khoảng 1 đến 5 mảng | Nhiều vùng, lan rộng, có thể cả bàn chân |
| Tuổi hay gặp | Chó con, chó dưới 1 năm | Chó non (liên quan di truyền) hoặc chó trưởng thành có bệnh nền |
| Ngứa | Ít hoặc không | Ngứa, đau khi nhiễm trùng thêm |
| Da | Đỏ nhẹ, bong vảy, rụng lông | Đỏ, dày, có mủ, đóng vảy, có mùi |
| Diễn tiến | Phần lớn tự thoái lui | Cần điều trị nhiều tháng |
| Việc cần làm | Đi thú y xác định bệnh, theo dõi | Đi thú y sớm, điều trị theo phác đồ |
Xà mâu là gì
Xà mâu là cách người nuôi chó ở Việt Nam gọi bệnh demodicosis, còn gọi là ghẻ Demodex. Theo Merck Veterinary Manual, mạt Demodex canis sống bình thường trong nang lông và tuyến bã của mọi con chó. Vì lý do chưa được hiểu rõ hoàn toàn, một số chó có lượng mạt tăng cao, gây viêm và rụng lông. Chó con nhận mạt từ mẹ trong những ngày đầu bú, nên đây không phải bệnh "bắt" từ môi trường như ghẻ Sarcoptes.
Vì mạt có sẵn trên da chó khoẻ, câu hỏi đúng không phải "chó lây ở đâu" mà là "vì sao hệ miễn dịch của chó không kiểm soát được mạt". Ở chó con, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Ở chó trưởng thành mới mắc, bác sĩ thú y thường tìm bệnh nền.
Dấu hiệu chó bị xà mâu
Dạng cục bộ:
- Vài mảng rụng lông nhỏ, tròn hoặc không đều, hay ở quanh mắt, mép, mõm, chân trước.
- Da trong mảng hơi đỏ, bong vảy mịn, đôi khi sẫm màu.
- Chó thường không gãi nhiều.
Theo Hiệp hội Chó giống Hoa Kỳ (AKC), xà mâu khởi phát ở chó non thường xuất hiện trước 18 tháng tuổi, thường khu trú, và theo kinh điển có tới 80% chó bị ảnh hưởng trở lại bình thường trong vòng 3 tháng mà không cần điều trị tổn thương. Dù vậy, vẫn cần thú y xác định đúng bệnh và theo dõi xem có lan không.
Dạng toàn thân:
- Rụng lông nhiều vùng, lan nhanh trên đầu, thân, chân.
- Da đỏ, dày, nhăn, có mụn mủ, vảy, chảy dịch, có mùi hôi do vi khuẩn nhiễm thêm.
- Bàn chân sưng, loét giữa các ngón, chó đi khập khiễng (thể bàn chân có thể rất dai dẳng).
- Chó mệt, bỏ ăn, sốt, hạch sưng khi nhiễm trùng sâu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
| Nhóm chó | Yếu tố liên quan |
|---|---|
| Chó con, chó non | Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện; dạng toàn thân khởi phát sớm liên quan khiếm khuyết miễn dịch di truyền |
| Chó trưởng thành mới mắc | Bệnh nền làm suy giảm miễn dịch: theo Merck gồm ung thư, bệnh Cushing, suy giáp, tiểu đường |
| Chó đang dùng một số thuốc | AKC nêu việc dùng kéo dài thuốc corticoid, thuốc hoá trị ung thư có thể là nguyên nhân nền |
| Mọi chó | Suy dinh dưỡng, nhiễm giun nặng, căng thẳng kéo dài làm bệnh nặng hơn |
Vì dạng toàn thân khởi phát sớm có yếu tố di truyền, Merck Veterinary Manual khuyến cáo chó bị xà mâu không nên cho sinh sản.
Vì sao phải cạo da xét nghiệm
Theo Merck, chẩn đoán xà mâu thường được xác nhận bằng cạo da sâu rồi soi kính hiển vi tìm mạt; một số ca cần nhổ lông soi hoặc sinh thiết da. Lý do không nên đoán qua mắt:
- Ghẻ Sarcoptes, nấm da, viêm da do vi khuẩn, dị ứng đều có thể gây rụng lông thành mảng. Phân biệt với ghẻ Sarcoptes có ở bài chó bị ghẻ phải làm sao, với nấm có ở bài chó bị nấm da.
- Mỗi bệnh điều trị khác nhau; dùng sai thuốc làm mất thời gian và bệnh lan.
- Một số thuốc trị mạt có thể gây ngộ độc thần kinh ở giống chó mang đột biến gen MDR1 (như Collie, Becgie Úc, Shetland), nên thuốc và liều phải do bác sĩ thú y quyết định theo giống, tuổi, cân nặng.
Điều trị kéo dài bao lâu
Xà mâu cục bộ nhiều ca chỉ cần theo dõi. Xà mâu toàn thân cần điều trị diệt mạt kéo dài, cùng với điều trị nhiễm trùng da nếu có và tìm bệnh nền ở chó trưởng thành.
Theo Merck Veterinary Manual, điều trị thường kéo dài nhiều tháng, và phải tiếp tục cho đến khi có ít nhất 2 lần cạo da âm tính liên tiếp, mỗi lần cách nhau một tháng. Dừng thuốc sớm khi lông vừa mọc lại là lý do hay gặp khiến bệnh tái phát. Hãy giữ lịch tái khám dù chó trông đã khỏi.
Bài viết không đưa tên thuốc hay liều dùng. Bác sĩ thú y sẽ chọn thuốc phù hợp và theo dõi tác dụng phụ.
Chăm sóc tại nhà trong lúc điều trị
- Dùng thuốc đúng lịch bác sĩ thú y kê, không tự tăng, giảm hay ngừng.
- Tắm theo hướng dẫn: chỉ dùng sữa tắm, dung dịch tắm do thú y chỉ định, đúng tần suất. Tắm quá nhiều bằng xà phòng thường làm da khô và kích ứng hơn.
- Cho ăn đủ chất: thức ăn cân bằng, đủ đạm; tẩy giun và phòng bọ chét, ve theo lịch thú y khuyên.
- Giảm căng thẳng: tránh thay đổi lớn về môi trường, giữ chỗ nằm khô ráo, sạch.
- Đeo loa chống liếm nếu chó cắn, liếm vùng tổn thương đến chảy máu.
- Chụp ảnh vùng da mỗi tuần để so tiến triển khi tái khám.
- Tái khám và cạo da lại đúng hẹn cho đến khi bác sĩ cho dừng thuốc.
Không cần cách ly nghiêm ngặt như ghẻ Sarcoptes vì xà mâu hầu như không lây giữa chó trưởng thành khoẻ mạnh. Tuy vậy vẫn nên giặt đồ nằm thường xuyên để giảm vi khuẩn trên vết thương hở.
Những mẹo không nên dùng
- Không bôi nhớt xe, dầu hoả, xăng: gây bỏng da, ngộ độc khi chó liếm.
- Không tự dùng thuốc trị ghẻ của người hay thuốc trị mạt của gia súc khi chưa hỏi thú y; nhiều sản phẩm có nồng độ không phù hợp với chó.
- Không tắm lá, bôi lưu huỳnh đậm đặc thay cho điều trị: không diệt được mạt nằm sâu trong nang lông.
- Không tự ý dùng thuốc corticoid để giảm ngứa: nhóm thuốc này có thể làm xà mâu nặng thêm.
Khi nào đưa chó đi thú y ngay
- Chó con có bất kỳ mảng rụng lông nào, dù ít ngứa.
- Mảng rụng lông lan thêm, xuất hiện ở nhiều vùng.
- Da có mủ, chảy dịch, có mùi hôi.
- Bàn chân sưng, chó đi khập khiễng.
- Chó bỏ ăn, sốt, lừ đừ, sụt cân.
- Chó trưởng thành trước đây khoẻ đột nhiên bị xà mâu (cần tìm bệnh nền).
- Chó đang điều trị mà bệnh không cải thiện sau vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Xà mâu có lây sang người không?
Không. Mạt Demodex canis sống đặc hiệu trên chó. Nếu người trong nhà nổi mẩn ngứa sau khi tiếp xúc chó, cần nghĩ tới ghẻ Sarcoptes hoặc nấm và đưa chó đi xét nghiệm lại.
Xà mâu có lây sang chó khác không?
Hầu như không lây giữa các chó trưởng thành khoẻ mạnh. Mạt truyền từ mẹ sang con trong những ngày đầu bú, và mọi chó đều có sẵn một ít mạt trên da.
Cách trị xà mâu cho chó tại nhà được không?
Chăm sóc tại nhà hỗ trợ điều trị, nhưng không thay được chẩn đoán và thuốc của thú y. Dạng toàn thân cần thuốc diệt mạt dùng nhiều tháng và theo dõi bằng cạo da.
Chó bị xà mâu bao lâu thì khỏi?
Dạng cục bộ ở chó non thường thoái lui trong vài tháng. Dạng toàn thân cần điều trị cho đến khi có ít nhất 2 lần cạo da âm tính cách nhau một tháng, thường mất nhiều tháng.
Chó bị xà mâu có chết không?
Xà mâu cục bộ hiếm khi nguy hiểm. Xà mâu toàn thân không điều trị có thể dẫn tới nhiễm trùng da sâu, nhiễm trùng máu và suy kiệt, nên cần đưa đi thú y sớm.